Bắt nguồn từ tâm thức thờ Mẹ Thiên Nhiên (Mẹ Trời, Mẹ Nước, Mẹ Rừng) của cư dân nông nghiệp lúa nước từ hàng ngàn năm trước, Đạo Mẫu đã đồng hành bền bỉ cùng dân tộc qua mọi thăng trầm. Đó là nơi ông cha ta gửi gắm ước vọng về mưa thuận gió hòa, là triết lý nhân sinh về lòng biết ơn và tinh thần yêu nước. Đạo Mẫu là sự kết tinh lịch sử hàng ngàn năm của người Việt, từ thuở sơ khai thờ các vị thần tự nhiên, đến việc tôn vinh những anh hùng dân tộc có công với nước. Trải qua bao biến cố lịch sử, tín ngưỡng này vẫn sống động và phát triển mạnh mẽ, trở thành một phần không thể thiếu trong tâm hồn ViệtNăm 2016, thế giới đã nghiêng mình công nhận "Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ" là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Tín ngưỡng thờ Mẫu tại Việt Nam
Tứ phủ thánh đế
Các vị Vua Cha, hay còn gọi là Tứ Phủ Thánh Đế, là hàng cao hơn Tứ Phủ Thánh Mẫu. Hình ảnh của những vị Vua Cha uy nghiêm tối cao. Tìm hiểu về các Vua Cha cai quản Trời, Đất, Nước, Rừng là tìm về cội nguồn sức mạnh nguyên thủy nhất của Đạo Mẫu Tứ Phủ.Thường có quan niệm cho rằng các vị Vua Cha là thân phụ của Thánh Mẫu, Quan Lớn, v.v. Thanh đồng tuyệt đối không được phép hầu bóng các vị Vua Cha.
VUA CHA NHẠC PHỦ
Tản Viên
Sơn Thánh
[傘圓山聖]
VUA CHA ĐỊA PHỦ
Bắc Âm
Phong Đô
Đại Đế
[北陰酆都大帝]
VUA CHA THIÊN PHỦ
Hạo Thiên
Kim Khuyết
Ngọc Hoàng
Thượng Đế
[昊天金闕玉皇上帝]
VUA CHA THUỶ PHỦ
Bát Hải
Động Đình
Long Vương
[八海洞庭龍王]
Tứ phủ thánh mẫu
Hàng các Thánh Mẫu là hàng chủ đạo trong Tứ Phủ, giữ vị trí trung tâm, luôn hiện diện trong tất cả đền điện Tứ Phủ. Là linh hồn và trung tâm của tín ngưỡng, Tam Tòa Thánh Mẫu (hay Tứ Phủ Thánh Mẫu) là hiện thân của Nữ thần Mẹ vĩ đại cai quản vũ trụ. Với tấm lòng từ bi hỉ xả, các Mẫu luôn che chở, ban phúc lộc và là chỗ dựa tinh thần vững chắc. Khi hầu giá Thánh Mẫu, thanh đồng chỉ hầu tráng bóng, tuyệt đối không tung khăn đỏ phủ diện.
MẪU ĐỆ TỨ NHẠC TIÊN
Lê Mại
Bạch Anh
Công Chúa
[黎邁白英公主]
MẪU ĐỆ NHỊ ĐỊA TIÊN
Quỳnh Hoa
Liễu Hạnh
Công Chúa
[瓊花柳杏公主]
MẪU ĐỆ NHẤT THIÊN TIÊN
Cửu Trùng
Thanh Vân
Công Chúa
[九重青雲公主]
MẪU ĐỆ TAM THUỶ TIÊN
Bạch Ngọc
Xích Lân
Công Chúa
[白玉赤鱗公主]
Ngũ vị tôn quan
Tương truyền năm vị Quan Lớn (Ngũ Vị Tôn Quan) là con của Vua Cha Thuỷ Phủ. Các Ngài thường được gọi là Ngũ Vị Hoàng Thái Tử Vương Quan [五位皇太子王官].
Quan Lớn Đệ Ngũ Tuần Sát
Quan Lớn Đệ Tam Thuỷ Phủ
Quan Lớn Đệ Nhất Thượng Thiên
Quan Lớn Đệ Nhị Thượng Ngàn
Quan Lớn Đệ Tứ Địa Phủ
Tứ phủ thánh chầu
Các vị Thánh Chầu, dân gian quen gọi Chầu Bà, là những vị nữ thần thân cận, hầu hạ bên các vị Thánh Mẫu. Thần điện chính thức Tứ Phủ có 12 vị trí Chầu Bà, nên thường gọi là Thập Nhị Vị Thánh Chầu [十二位聖朝].
- Chầu Đệ Nhất, Thượng Thiên Khâm Sai
- Chầu Đệ Nhị, Thượng Ngàn Khâm Sai
- Chầu Đệ Tam, Thuỷ Cung Khâm Sai
- Chầu Đệ Tứ, Địa Cung Khâm Sai
- Chầu Năm Suối Lân
- Chầu Sáu Lục Cung
- Chầu Bảy Kim Giao
- Chầu Tám Bát Nàn
- Chầu Chín Cửu Tỉnh
- Chầu Mười Đồng Mỏ
- Chầu Bé Bắc Lệ
- Chầu Bà Bản Cảnh
Tứ phủ thánh hoàng
Thần điện chính thức Tứ Phủ có 10 vị Thánh Hoàng, nên thường gọi là Thập Vị Thánh Hoàng [十位聖皇].
- Ông Hoàng Cả Thượng Thiên
- Ông Hoàng Đôi Thượng Ngàn
- Ông Hoàng Bơ Thoải Phủ
- Ông Hoàng Tư Địa Phủ
- Ông Hoàng Năm
- Ông Hoàng Lục
- Ông Hoàng Bảy Bảo Hà
- Ông Hoàng Tám
- Ông Hoàng Chín Cờn Môn
- Ông Hoàng Mười Nghệ An
Tứ phủ thánh cô
Các Thánh Cô là tiên nàng đi theo hầu các Thánh Mẫu hoặc các Thánh Chầu. Thần điện chính thức Tứ Phủ có 12 vị trí Thánh Cô, nên thường gọi là Thập Nhị Vị Thánh Cô [十二位聖姑]. Cần lưu ý rằng Tứ Phủ Thánh Cô không phải là Thập Nhị Bộ Sơn Trang Tiên Nàng (12 thánh cô Sơn Trang theo hầu Mẫu Thượng Ngàn).
- Cô Cả Thượng Thiên
- Cô Đôi Thượng Ngàn
- Cô Bơ Thoải Cung
- Cô Tư Địa Cung
- Cô Năm Suối Lân
- Cô Sáu Sơn Trang
- Cô Bảy Kim Giao
- Cô Tám Đồi Chè
- Cô Chín Cửu Tỉnh
- Cô Mười Mỏ Ba
- Cô Bé Thượng Ngàn
- Cô Bé Thoải
Tứ phủ thánh cậu
Các Thánh Cậu là các nam thiếu niên nhi đồng, nhanh nhẹ, xông xáo, hiếu động. Thân thế, thần tích về các Thánh Cậu hầu như không có tài liệu ghi chép lại. Số lượng đền thờ chính từ dành cho Thánh Cậu rất ít. Đa phần các Cậu được thờ tại Lầu Cậu trong đền thờ của một vị Thánh khác. Vị Thánh Cậu ngự ở đền phủ nào thì sẽ được gọi là cậu bản đền của đền phủ đó.
Ngũ hổ thần quan
Quan Ngũ Hổ có danh xưng là Ngũ Hổ Thần Quan [五虎神官] hoặc Ngũ Phương Thần Hổ Uy Linh [五方神虎威靈]. Các ngài Hổ là thần linh canh cửa cho mỗi đền điện, có sức mạnh thiêng liêng để trấn giữ năm phương, tiêu diệt tà ma. Trong điện thờ, ban thờ Ngũ Hổ được đặt dưới ban thờ Công đồng.
Nhị Xà Thần Tướng
Khắp cả nước Việt Nam đều có tục thờ rắn. Trong điện thờ Tứ Phủ cũng có sự hiện diện của hai vị thần rắn, được gọi là Ông Lốt. Danh xưng của hai vị là Nhị Xà Thần Tướng hoặc Lưỡng Vị Thanh Xà Bạch Xà Đại Thần Tướng Quân [兩位青蛇白蛇大神將軍]. Trong điện thờ, phổ biến nhất là Ông Lốt được vắt trên xà nhà của điện. Ở những đền điện khác, Ông Lốt có thể được đặt cùng với Ngũ Hổ ở dưới ban Công Đồng, hoặc vắt ngang ban Công Đồng.
Thanh Xà Đại Tướng Quân [青蛇大將軍]
ông rắn màu xanh lá
Bạch Xà Đại Tướng Quân [白蛇大將軍]
ông rắn màu trắng